Leśne jadło – „Kolidupa” Głóg (Crataegus sp.)

with Brak komentarzy

 

Witamy ponownie w serii Leśne Jadło. Tym razem będzie to, w zasadzie, jadło polne, z miedz i opłotków, nieużytków, ugorów… to tam właśnie możemy znaleźć Głóg, którego owoce i kwiaty będą przedmiotem tego artykułu.
Obficie owocujący Głóg; źródło własne
Obficie owocujący Głóg; źródło własne
Dlaczego tym razem padło właśnie na tę roślinę w naszej serii? Dlatego, że jej owoce i kwiaty moją sporo kalorii i właściwości odżywczych, a nawet substancji leczniczych. Owocuje intensywnie sierpień-wrzesień, a owoce głogu można spokojnie znaleźć na gałęziach do pierwszych przymrozków, a nawet, jak wynika z naszych doświadczeń szwendackich, jeszcze wczesną wiosną i mogą posłużyć jako uzupełnienie diety w razie braku pożywienia. Ale nie wyprzedzajmy faktów, po kolei…

Kiedyś wykorzystywany był jako produkt spożywczy oraz w medycynie ludowej starego kontynentu, Ameryki północnej i Azji. Obecnie ceniony jest jako surowiec zielarski (jest wpisany do kodeksów aptecznych wielu krajów – Farmakopea Anglia, Niemcy, Francja) [3], a same owoce są spożywane jako świeże lub przetworzone, w postaci dżemów, galaretek, napojów bezalkoholowych, wina, owoców puszkowanych oraz cukierków [4]. Na terenach polskich zwany inaczej jako: babi mąka, ptôszi chléb, zajęcze gruszki, kolidupa, diobli gruszki i wiele innych [1].

Rys ogólny

 
Głóg jest rośliną z rodzaju różowatych i występuje w postaci ciernistych krzewów lub niewysokich drzew (także okraszonych gęsto cierniem). Wstępuje w ponad 1000 odmianach głównie w Europie, Ameryce Północnej i Azji. Owoce są małe, w odcieniach barwy czerwonej, mają do ok. 1 cm średnicy, cechują się białym, mięsistym miąższem. Roślina ta wytwarza jajowate, ciemnozielone, błyszczące i powcinane nieduże liście (długość ok. 1,5-5 cm). Kwiaty owadopylne (jest rośliną miododajną), najczęściej koloru białego, sporadycznie w kolorze bliżej różowego, zebrane w charakterystyczne kwiatostany [4].
 
Morfologia głogu; źródło wikimedia/CC BY-SA 3.0 autor Zsoldos Márton
Morfologia głogu; źródło wikimedia/CC BY-SA 3.0 autor Zsoldos Márton

Dobrodziejstwo Głogu

 
Zacznijmy od tego, co w razie czego, jest najistotniejsze dla przetrwania czyli wartości odżywczych. Jak pisałem wcześniej w O Survivalu słów kilka cz. II, bez jedzenia możemy przetrwać około 3 tygodni, jednak, gdy nie dostarczamy żadnych składników energetycznych (węglowodany i tłuszcze) i białkowych, mimo tego, że żyjemy, to jakość tego życia z dnia na dzień spada. Efekt? Spadek energii, szybko pojawiające się zmęczenie, apatia, co może szybko wpłynąć na naszą motywację i możliwości przeżycia.
Jak się okazuje głóg ma sporo kalorii, czyli to, co misie lubią najbardziej, a także trochę białka. Poniżej tabela z zawartością poszczególnych składników [2]. Jak widać ze 100 g suchej masy owoców i kwiatów uzyskujemy prawie 400 kcal! Dla porównania w 100 g prażonej bukwi kryje się 576 kcal. (Leśne jadło – Bukiew), a uważane za bardzo kaloryczne orzechy mają od 553 kcal (orzechy nerkowca) do 712 kcal (orzechy makadamia) w 100 g produktu [5]. Jest więc moc! I to moc dostępna praktycznie od lata (kwitnie od maja) aż do wiosny (ostatnie, sporadyczne owoce na gałęziach)!
 
Głóg zawiera w swym składzie także sporą ilość minerałów, których uzupełnianie także jest bardzo ważne. Najliczniej występują: wapń, fosfor, potas, magnez i sód. W śladowych ilościach obecne są także: bor, chrom, żelazo, lit, nikiel, ołów, selen, wanad [7]. Jest też źródłem wielu związków chemicznych o wysokiej aktywności biologicznej (głównie związków polifenolowych, tokoferole, triterpenoidy i steroidy). 
Głóg zawiera sporą ilość witaminy C (kwas askorbinowy), to znaczy 220,24 mg tej witaminy na 100 g suchej masy. Jest to dość istotne w przypadku wysiłku fizycznego i dużego stresu, gdyż właśnie w takich warunkach ilość przyjmowanego kwasu askorbinowego ma znaczący wpływ na odporność organizmu [9]. Na temat wpływu suplementacji Witaminy C powstanie dodatkowy tekst.
Wartość odżywcza owoców i kwiatów głogu Crataegus sp. [2]
Wartość odżywcza owoców i kwiatów głogu Crataegus sp. [2]
Oczywiście można opisywać skład szczegółowy (ile, czego i co dany składnik powoduje), ale całość zrobiłaby się trochę przydługa. Dla chętnych zalecam skorzystanie z literatury na samym końcu artykułu.  

Właściwości lecznicze

Aktualne wyniki badań in vitro (warunki laboratoryjne) i in vivo (obserwacje w „naturze”) potwierdzają szerokie właściwości prozdrowotne kwiatów i owoców głogu. Wymienia się przede wszystkim działanie kardioprotekcyjne (ochronne na serce i cały układ), immunostymulujące (pobudzanie odporności), przeciwdrobnoustrojowe i przeciwutleniające.
 
Kiedyś w Europie, w czasach zielarzy i znachorów, głóg używany był skutecznie w leczeniu wielu schorzeń: biegunek, chorób pęcherzyka żółciowego, bezsenności. Stosowany był również, jako środek przeciwskurczowy w leczeniu astmy. W kulturze chińskiej był używany na problemy trawienne [3, 6]. Głóg ma szerokie właściwości na układ krążenia: od modulowania ciśnienia krwi, właściwości antyarytmiczne, działanie antyagregacyjne (zmniejszenie wpływu trombiny na płytki krwi, przez co nie zlepiają się one ze sobą i nie tworzą zatorów w naczyniach ze zmianami miażdżycowymi) na płytki krwi! Obecnie w Europie i USA stosuje się ekstrakty wodno-etanolowe na bazie liści i kwiatów w leczeniu niewydolności serca klasy I-II. Badania wykazały także korzystne działanie ekstraktów z owoców głogu na regulacje cholesterolu i trójglicerydów, które przyczyniają się do obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL oraz triglicerydów [8].
Bardzo ważną cechą głogu jest jego działanie przeciwdrobnoustrojowe (przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicznymi). Może mieć to ogromne znaczenie w przypadku braku dostępu do usług medycznych i leków (albo jeśli kiedyś to wszystko pier… znaczy, po prostu się zawali!). Badania pokazują, że etanolowy ekstrakt cechował się silną aktywnością przeciwdrobnoustrojową [11,12] Szczególne testy wykazały działanie wobec bakterii: Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty!!! odpowiedzialny za liczne, poważne i często bardzo niebezpieczne infekcje, w tym szpitalne), Staphylococcus epidermidis (infekcje przy spadku odporności, przeszczepach, operacjach) oraz Streptococcus pyogenes (odpowiedzialny między innymi z anginę) [10]. 

Umiarkowane działanie bakteriobójcze ekstraktu z owoców głogu zaobserwowano również w stosunku do bakterii: Micrococcus flavus (infekcje przy zaburzeniach odporności), Bacillus subtilis (zasadniczo niegroźna lub rzadko groźna dla osób z obniżoną odpornością)[13], Lysteria monocytogenes (Jest jednym z najbardziej zjadliwych patogenów przenoszonych przez żywność – 20 do 30 procent infekcji kończy się śmiercią) [14] oraz Shigella flexeneri (odpowiedzialna za czerwonkę). 
Ponadto stwierdzono, że ekstrakt z głogu cechuje się właściwościami przeciwgrzybiczymi, przede wszystkim przeciwko takim mikroorganizmom jak: Trichophyton longifusus (grzybice skóry, stóp etc.), Aspergillus flavus (występuje na całym świecie, choć problemy stwarza głównie w klimacie tropikalnym; wywołuje grzybice płuc i oskrzeli u osób z osłabioną odpornością) [15], Microspoum canis (grzybice okolic włosów/głowy) i Fusarium sp. (grzybice roślinne).

Dodatkowo ogromnie ważną cechą jest duża ilość substancji-przeciwutleniaczy, które zmniejszają ilość szkodliwych wolnych rodników mogących wywoływać lub wspomagać nowotworzenie (powstawanie nowotworów), dlatego obecnie zalecane jest więc dostarczać umiarkowaną ilość tych substancji do organizmu. W głogu do tych substancji jest sporo [16], więc i potencjał spory. Informacja ważna zwłaszcza w przypadku narażenia na czynniki toksyczne, ale także w przypadku wystawienia na promieniowanie (efektem promieniowania jest powstawanie wolnych rodników, ale oczywiście nie jest to głównym czynnikiem niszczącym). Warto zapamiętać w razie wojny atomowej prawda?

Zachęcam do wytykania błędów i niedomówień. Monolog
 

Literatura:

[1] Ł. Łuczaj, K. Oklejewicz, K. A. Nowak, E. Pirożnikow, Ludowe nazwy głogów (Crataegus) i róż (Rosa) w Polsce od końca XIX w. do czasów obecnych, ROCZNIK DENDROLOGICZNY Vol. 56 – 2008, s. 115-129
[2] Barros L, Carvalho AM, Ferreira IC. Comparing the composition and bioactivity of Crataegus Monogyna flowers and fruits used in folk medicine. Phytochem Anal 2011, 22(2): 181-188.
[3] Król D. Głóg (Crataegus monogyna (L.), Crataegus oxyacantha (L.) – cenną rośliną leczniczą. Postęp Fitoter 2011, 2: 122-126.
[4] Yang B, Liu P. Composition and health effects of phenolic compounds in hawthorn (Crataegus spp.) of different origins. J Sci Food Agric 2012, 92(8): 1578-1590.
[5] Ciemniewska-Żytkiewicz, H. , Krygier, K. , Bryś, J. Wartość odżywcza orzechów oraz ich znaczenie w diecie, Postępy Techniki Przetwórstwa Spożywczego 2014 | nr 1 | 90–96
[6]Wang J, Xiong X, Feng B. Effect of Crataegus usage in cardiovascular disease prevention: an evidence-based approach. Evid Based Complement Alternat Med 2013: 1-16.
[7] Özcan M, Hacıseferoğulları H, Marakoğlu T, Arslan D. Hawthorn (Crataegus spp.) fruit: some physical and chemical properties. J Food Eng 2006, 69: 409-413.
[8] Kuo DH, Yeh CH, Shieh PC, et al. Effect of shanzha, a Chinese herbal product, on obesity and dyslipidemia in hamsters receiving high-fat diet. J Ethnopharmacol 2009, 124(3): 544-550.
[9] Harri Hemilä, Robert M. Douglas. Vitamin C for Preventing and Treating the Common Cold. „PLoS Medicine”. 2 (6), s. 168
[10] Turker AU, Yildirim AB, Karakas PT. Antibacterial and Antitumor Activities of Some Wild Fruits Grown in Turkey. Biotechnol Biotechnol Equip 2012, 26(1): 2765-2772. 
[11] Tadić VM, Dobrić S, Marković GM, et al. Anti-inflammatory, gastroprotective, free-radical-scavenging, and antimicrobial activities of hawthorn berries ethanol extract. J Agric Food Chem 2008, 56(17): 7700-7709.

[12] Tariq SA, Nisar M, Khan H, Shah MR. The biological performance of Crataegus songarica against certain infectious fungal and bacterial diseases. Biol Med J 2014, 6(1): 1-4.
[13]
Environmental Protection Agency, Final risk assessment of Bacillus subtilis. Item no. 3177.U.S.  Washington, DC 1997
[14] Ramaswamy V, Cresence VM, Rejitha JS, Lekshmi MU, Dharsana KS, Prasad SP, Vijila HM. Listeria – review of epidemiology and pathogenesis.40 (1), s. 4–13, 02 2007
[15] P. Krzyściak: Atlas grzybów chorobotwórczych człowieka. Wrocław: MedPharm Polska, 2011 

[16] Liu P, Kallio H, Yang B. Phenolic compounds in hawthorn (Crataegus grayana) fruits and leaves and changes during fruit ripening. J Agric Food Chem 2011, 59(20): 11141‑11149.

Zostaw Komentarz